Ural to pasmo górskie położone na terenie Rosji, będące jednym z najdłuższych górskich grzbietów na świecie. Ich długość to ponad 2000 km. Niesamowite znaczenie, również pod względem geograficznym ma Ural: góry stanowią umowną granicę pomiędzy Europą i Azją. Teren gór Ural rozciąga się od Morza Karskiego do środkowego odcinka rzeki Ural. Wiedzie tuż przy granicy Rosji z Kazachstanem. Góry oddzielają Nizinę Wschodnioeuropejską od Niziny Zachodniosyberyjskiej.

Długość górskiego łańcucha wynosi 2100 kilometrów, szerokość wynosi od 40 do 150 kilometrów. Rozciąga się on pomiędzy szerokościami geograficznymi 52 i 68 stopni. Narodnaja o wysokości 1895 m n.p.m to najwyższy szczyt Uralu. Rzeka o tej samej nazwie (Ural) przepływa przez Rosję i Kazachstan. Jest trzecią jeśli chodzi o długość rzeką europejską (po Wołdze i Dunaju), mierzącą aż 2428 kilometrów. Źródło rzeki znajduje się w południowej części Uralu. Uchodzi ona do Morza Kaspijskiego, tworząc ujście delty. Choć nie jest to uznawane przez wszystkich światowych badaczy, jednak większość geografów (w tym m.in. National Geographic Society) uznaje rzekę Ural jako granicę między Europą a Azją od strony Morza Kaspijskiego.

Podział gór i cechy charakterystyczne pasm

Ze względu na sporą rozciągliwość, góry podzielone zostały na pięć części:

Ural Polarny

przebiegający od Zatoki Bajdarackiej do miejsca, gdzie swoje źródło ma Chułga. Cechą charakterystyczną jest rzeźba alpejska tego łańcucha, jest on także stosunkowo wąski. Szczyty, które znajdują się najbardziej na północ Uralu, mają charakter iglic skalnych, lub też są ich przeciwieństwem – wierzchołki są płaskie, a stoki strome. Ural Polarny charakteryzują również surowe granie i turnie, które jednak często schowane są za chmurami. Flora i fauna gór Uralu Polarnego i Subpolarnego jest dzika. Najwyższy szczyt Uralu Polarnego to Pajer, wznoszący się na wysokość 1499 m n.p.m. Łańcuch Uralu w partii Polarnej jest dobrze dostępny pod względem komunikacyjnym, dzięki przecinającej go linii kolejowej. Górska rzeźba jest silnie zaznaczona działalnością polodowcową (w plejstocenie cały rejon był całkowicie pokryty lodem), a Ural Północny charakteryzują zimowe warunki, utrzymujące się niekiedy przez cały rok, o czym świadczą obecne tutaj małe, całoroczne lodowce w górskich żlebach. Zarówno Ural Polarny, jak i Subpolarny, należą do okołobiegunowej strefy klimatycznej Oznacza to bardzo niskie średnie roczne temperatury – i tak np. nawet w środku lata temperatura wynosi od kilku do 10°C (im dalej na południe, tym wyższa temperatura). Latem przez cały miesiąc słońce nie zachodzi, występuje efekt dnia polarnego. Nawet w lipcu czy sierpniu odmarza zaledwie powierzchowna warstwa gleby, a pod nią mamy do czynienia z wieczną zmarzliną – czyli zalegającym lodem. W porze zimowej jest już znacznie zimniej i temperatury osiągają nawet do ok. -30°C. Zimno potęgują chłodne podmuchy silnych wiatrów, często powodujące zawieje czy zamiecie śnieżne. Śnieg pokrywa góry północne przez niemal cały rok, często schodzą w rejonie lawiny. W zimie nieprzerwanie przez ok. 2 miesiące występuje noc polarna, oświetlana jedynie malowniczymi zorzami polarnymi.

Ural Subpolarny

najwyższa partia, charakteryzująca się występowaniem tundry oraz lasotundry. Rozciąga się do rzeki Szczugor. W najwyższych górskich pasmach Ural Subpolarny charakteryzuje rzeźba alpejska i widoczne ślady działalności lodowcowej. Znajdują się tutaj liczne płaty wiecznego śniegu, liczne polodowcowe śródgórskie jeziora oraz doliny w kształcie litery U. Przyroda jest dzika. Najwyższy szczyt tej części, stanowiący również najwyższy szczyt całego Uralu to Narodnaja, położona na wysokości 1895 m n.p.m. Innym charakterystycznym szczytem jest Manaraga, góra niewysoka ale bardzo charakterystyczna dla Uralu, stanowiąca jego ikonę dzięki swemu szczytowemu grzebieniowi. Łańcuch w tej partii górskiej charakteryzuje się sporymi amplitudami temperaturowymi, zwłaszcza latem. Jest to najsilniej rozczłonkowana partia Uralu.

Ural Północny

rozciąga się do gór Oslanka. Ural Północny charakteryzują liczne równoległe pasma górskie o obłych szczytach, z często występującymi skalnymi rumowiskami na zboczach. Charakterystyczna rzeźba terenu jeśli chodzi o Ural Północny to właśnie płaskie wierzchołki, z górującymi nad nimi pojedynczymi strzelistymi szczytami. Jest trudno dostępna komunikacyjnie i mało rozwinięta pod względem turystycznym – tereny pozostają dzikie i nietknięte. Roślinność występująca na północy to głównie tajga jodłowo-świerkowa, lecz występuje tu także sosna, modrzew syberyjski oraz limba. Najwyższy szczyt Uralu Północnego to Telpozis, położony na wysokości 1617 m n.p.m. Temperatury, jakie charakteryzują łańcuch Uralu w tej części, są stosunkowo wysokie – osiągają niekiedy  20°C latem i rzadko spadają poniżej kilkunastu stopni na minusie zimą.

Ural Środkowy (inaczej Ural Rudny)

rozciąga się do rzeki Ufy. W przeciwieństwie do wysokich i strzelistych pasm (Ural Subpolarny, Ural Polarny) pasmo środkowe jest spłaszczone i obniżone. Wierzchołki są skaliste i stosunkowo niewysokie. Ural Środkowy znajduje się w strefie tajgi (jednak nie występują tutaj limby) i jest stosunkowo silnie zaludniony i uprzemysłowiony. Mimo to w wyższych partiach, gęsto zalesionych terenach Uralu Środkowego (a także Północnego) żyją m.in. łosie, wilki, kuny czy lemingi. Spotkać tu można również sporo gatunków ptaków, w tym głuszce, jarząbki, krzyżodzioby, orły, drozdy i dzikie kaczki. Przez tę partię łańcucha przepływają liczne rzeki, m.in. popularne wśród kajakarzy Czusowaja oraz Kojwa. Z tego też powodu charakterystyczne dla terenu są tu szerokie, zabagnione doliny rzeczne. Najwyższy szczyt Uralu Środkowego to Oslanka, górująca na wysokości 1119 m n.p.m. Klimat na Uralu Środkowym zbliżony jest do występującego na Uralu Północnym – różnicę stanowi jedynie nieco cieplejsze pod względem temperaturowym lato.

Ural Południowy

z granicą przebiegającą przy rzece Ural. Jest to spore pod względem powierzchni pasmo z niewysokimi grzbietami, będące najszerszą równoleżnikowo ze wszystkich partii gór. Najwyższy szczyt Uralu Południowego to Jamantau, położony na wysokości 1640 m n.p.m. Część Południowa posiada ponad 200 szczytów górskich wznoszących się na ponad 1000 m n.p.m. Ta część charakteryzuje się sporym zaludnieniem, położone w jej otoczeniu są spore miasta jak słynny Jekaterynburg oraz Ufa.

Wydziela się również zachodnie zbocza gór i pogórze – Podural, oraz wschodnie – Zaural.

Budowa gór, panujący klimat i przyroda

Budowa geologiczna

Wysokie górskie partie Uralu są w większości zbudowane ze skał metamorficznych i magmowych, natomiast niższe partie tworzą skały osadowe.

Panujący klimat górski

Łańcuch gór rozciąga się południkowo, a więc panujące w nich warunki klimatyczne charakteryzuje znaczne zróżnicowanie. Na południu panuje umiarkowany klimat, a w północnej części gór Ural subpolarny. Opady, w zależności od położenia, wynoszą od 550 mm po wschodniej stronie, do 750 mm i więcej po stronie zachodniej. Ilość opadów ma oczywiście wpływ na grubość pokrywy śnieżnej i czas jej zalegania, panującą wilgotność i zachmurzenie. Wszystkie te parametry są większe w partiach zachodnich.

W zimie czasem obserwowane jest nietypowe zjawisko inwersji temperatury, czyli wzrostu temperatury wraz ze wzrostem wysokości.

Przyroda

W północnej części łańcucha, góry pokryte są tundrą, a im bardziej w stronę południa, tym bardziej dominować zaczynają w lasy iglaste (tajga) i liściaste. Na samym południu występują lasostepy i stepy.

Grzbiet górski Uralu, ze względu na jego znaczną długość, przecina kilka stref klimatycznych i roślinnych. Stanowi to o jego niepowtarzalności, a także znacznym zróżnicowaniu pod względem klimatu, rzeźby górskiej, a także występującej tu flory i fauny. Informacje otrzymane od zdobywców niedostępnych Uralskich szczytów podają, że najgorsze co czeka podczas wypraw to… chmary komarów, które nie pozwalają w spokoju spać, jeść, ani załatwiać fizjologicznych potrzeb.

W północnych partiach Uralu znajduje się Park Narodowy Jugyd Wa.

Park Narodowy Jugyd Wa

Ten największy rosyjski (a także europejski) park narodowy rozciąga się na ok. 19 tysięcy kilometrów kwadratowych. Park utworzono w 1994 roku, w celu ochrony rosyjskiej tajgi, i wpisano go na listę dziedzictwa UNESCO. Interesującymi okazami, których nie znajdzie się łatwo w innych parkach narodowych, są małe lodowce oraz płaty wiecznego śniegu, a także liczne rzeki, potoki czy górskie jeziora. Występują tutaj wyjątkowe endemiczne rośliny oraz rzadkie zwierzęta – w tym renifer, a także zające bielaki, łosie, gronostaje, rosomaki, niedźwiedzie oraz leśne kuny. Żyją tutaj także rzadkie gatunki ptaków oraz słodkowodnych ryb. Ponad połowa powierzchni parku jest pokryta chronioną w tym miejscu tajgą, a na terenach wyższych charakterystyczna jest tundra. Park nie jest silnie wykorzystywany pod względem turystycznym, ze względu na znaczną odległość od zaludnionych miejsc.

Tundra, tajga i lasotundra

Górska tundra to charakterystyczna roślinna formacja na północy Uralu. W górach tych na wysokości panują bardzo silne wiatry o zmiennych warunkach, dlatego jest to teren niesprzyjający rozwojowi wyższych formacji roślinnych, np. wyższych krzewów i lasów. Tereny, gdzie występuje górska tundra, są zazwyczaj skaliste, a woda po deszczach lub opadach śniegu bardzo szybko po nich spływa, tworząc kolejne utrudnienia dla rozwijającej się roślinności. Formacja tundry górskiej to w większości mchy i porosty oraz krzewinki.

Strefa tajgi to lasy iglaste, z niewielkim odsetkiem lasów liściastych. Na północy tajga sąsiaduje z tundrą oraz lasotundrą. Na południu – z lasami liściastymi. Cała strefa tajgi obejmuje tereny od południowej Szwecji do Uralu. Cechami charakterystycznymi klimatu są krótkie lata i długie, mroźne zimy.

Lasotundrą nazywana jest strefa przejściowa pomiędzy bezdrzewną tundrą a tajgą. Ku południowej części dominują lasy, natomiast im bliżej północy, tym bardziej zwiększa się udział otwartych przestrzeni i mniejszego, mniej zwartego zalesienia. Na północy ze względu na trudne warunki, lasy mają formy krzaczaste i tworzą tzw. tundrę krzewiastą. Tereny otwarte w obrębie lasotundry porośnięte są w głównej mierze niską tundrą krzewinkową.

Bogactwo pod względem surowców

Ural jest stosunkowo starym pasmem górskim, dzięki czemu występują tutaj liczne i bogate złoża, m.in. rudy żelaza i miedzi, chromu czy manganu. Występują tu również w mniejszych ilościach złoto, platyna i sól kamienna, a także kamienie szlachetne.

Miasta, szczyty i inne znaczące składowe Uralu

Szczyty

Od północy przedłużeniem Uralu są wzgórza Paj-Choj. Od południa – Mugodżary. Najwyższym szczytem całego łańcucha jest Narodnaja.

Narodnaja

Narodnaja to szczyt należący do Korony Europy. Najwyższy szczyt, jeśli chodzi o cały łańcuch Ural. Góry Uralu Subpolarnego, w tym Narodnaja (nazywana również Narodną lub Narodą) to najwyższe wzniesienia całego górskiego pasma. Góra zbudowana jest z kwarcytów i zmetamorfizowanych łupków. Pierwszego wejścia na jej szczyt dokonano w 1927 roku.

Pajer

Pajer jest najwyższym szczytem Uralu Polarnego, wznoszącym się na wysokość 1472 m n.p.m. Położony jest w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym w Rosji.

Oslanka

Oslanka jest szczytem Uralu Środkowego, położonym na wysokości 1119 m n.p.m. Szczyt znajduje się w obwodzie permskim.

Jamantau

Jamantau jest masywem górskim w Baszkortostanie. Jest on najwyższym szczytem Uralu Południowego, położonym na 1640 m n.p.m, po europejskiej stronie Rosji. U podnóży góry leży zamknięte miasto Mieżgorie. Ciekawostką dotyczącą tego szczytu są teorie Stanów Zjednoczonych, które podejrzewają, że Jamantau jest jednym z dwóch rosyjskich szczytów, pod którymi wybudowano wojskową bazę z przeciwnuklearnym schronem.

Paj-Choj

Paj-Choj jest przedłużeniem Uralu od północy i zachodu. Są to wzgórza mające długość ok. 230 km, rozciągające się od Półwyspu Jugorskiego aż do cieśniny Jugorski Szar. Najwyższy szczyt tych wzniesień nie przekracza 500 m n.p.m. – jest to Moreiz, wznoszący się na 467 m n.p.m. Wzniesienia w większości pokrywa charakterystyczna dla regionu tundra.

Miasta

Jekaterynburg

Jekaterynburg jest miastem w Rosji po jej azjatyckiej stronie. Znane jest jako zbuntowane miasto na Uralu. Pod względem zaludnienia, z ponad 1 300 000 mieszkańcami, jest czwartym miastem w Rosji pod względem liczby mieszkańców, będąc jednocześnie liczącym się ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym Rosji. Miasto założono w roku 1723. W 1918 r., po zakończeniu przewrotu bolszewickiego, w mieście więziono i zamordowano Mikołaja II oraz jego rodzinę. W okresie radzieckim miasto nosiło nazwę Swierdłowsk.

Ufa

Ufa jest miastem położonym w europejskiej Rosji. Jej ludność przekracza milion osób, jednak niecała połowa mieszkańców jest Rosjanami. Pozostali mieszkańcy to Tatarzy, Baszkirzy, a także Ukraińcy. Ufa to ważny rosyjski ośrodek gospodarczy, naukowy, sportowy i kulturalny, a także węzeł komunikacyjny – drogowy i kolejowy.

Zamknięte miasto Mieżgorie

Ciekawostką jest zamknięte już rosyjskie miasto Mieżgorie, leżące u stóp szczytu Jamantau. Na początku XXI wieku liczyło ono ponad 18 tysięcy mieszkańców. Zamknięto je z powodu postawienia przedsiębiorstwa, trudniącego się budową podziemnych budynków i obiektów.

Uralski Okręg Federalny

Okręg federalny Uralski to jeden z ośmiu okręgów federalnych na terenie Rosji, zajmujący nieco ponad 10% jej terytorium. Okręg ma ponad 12 milionów mieszkańców, a jego administracyjnym centrum i głównym miastem jest Jekaterynburg. Na jego terenie znajdują się bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Uralski Okręg jest najbardziej wysuniętym na zachód azjatyckiem okręgiem Rosji. W swoim obszarze obejmuje łańcuch górski zarówno Uralu, jak i Przeduralu. W ok. 80% zamieszkiwany jest przez rodowitych Rosjan, jednak występują tu również dążące do autonomicznych regionów ludy tureckie.

Uralski Okręg Przemysłowy

Okręg przemysłowy mieści się na terenie Uralskiego Okręgu Federalnego i to właśnie tutaj wydobywane są bogactwa Uralu: rudy żelaza, miedzi, cynku, rudy ołowiu, a także cennego złota, srebra czy platyny. Tutaj mieszczą się również kopalnie węgla i soli. Przemysł rozwijany w okręgu to przede wszystkim hutnictwo żelaza, stali, miedzi, aluminium, cynku i ołowiu. Ale nie tylko – utworzono tutaj również gałęzie przemysłu elektromaszynowego (produkowane są urządzenia górnicze i hutnicze na potrzeby parku oraz w celach dystrybucji) oraz chemicznego (produkowane są m.in nawozy). Należące do okręgu przemysłowego miasta to m.in. Ufa, Perm, Orsk, Czelabińsk, oraz Magnitogorsk.

Rzeki

Rzeka Ural

Źródło rzeki położone jest w paśmie Południowy Ural. Rzeka położona jest na terytorium Rosji i Kazachstanu. Uchodzi do Morza Kaspijskiego, a jej trzema głównymi rzekami zasilającymi są: Sakmara (źródło w Południowym Uralu), Ör (źródło to przedłużenie rzek Szyly i Terysbutak) oraz Ilek (źródło w Mugodżarach). Jednak główne źródło zasilające rzeki to topniejący śnieg. Miejscami w okresie zimowym rzeka zamarza na powierzchni. Spora długość rzeki uniemożliwia jednoznaczne wskazanie charakterystycznej dla niej flory i fauny. W niektórych jej partiach występują chronione i rzadkie gatunki zwierząt, m.in. pelikany, kormorany czy flamingi. Rzeka obfituje również w gatunki rybne – żyją tu łososie, śledzie, sumy, karpie czy okonie.

Rzeka Ufa

Źródło, a raczej źródła rzeki Ufa znajdują się w Środkowym Uralu. Miasto o tej samej nazwie znajduje się przy ujściu rzeki, natomiast w jej dorzeczu położone są bogate złoża ropy naftowej. Rzeka Ufa jest dopływem Biełej i w całości znajduje się po europejskiej stronie Rosji i gór Ural.

Otoczenie gór

Nizina Wschodnioeuropejska

Nizina Wschodnioeuropejska jest olbrzymim pod względem powierzchni regionem fizycznogeograficznym w Europie Wschodniej, zwanym nawet megaregionem.

Jej granice nie zostały jednoznacznie ustalone i do tej pory jest to temat kontrowersyjny. Według większości geografów radzieckich, granice niziny stanowią Góry Skandynawskie na północnym zachodzie, Sudety i Karpaty na południowym zachodzie, pasmo górskie Ural i Mugodżary na wschodzie, Morze Barentsa i Morze Białe na północy, oraz Morze Czarne, Kaukaz i Morze Kaspijskie na południu. Jest to najszerzej podawany zasięg niziny.

Ogromna powierzchnia Niziny Wschodnioeuropejskiej to ok. 5 mln km². Najwyższa wysokość na nizinie to wzgórze Kamuła, położone na 471 m n.p.m., z kolei najniższy punkt wynosi 28 m p.p.m. i jest nim część wybrzeża Morza Kaspijskiego. Klimat Niziny Wschodnioeuropejskiej jest zróżnicowany ze względu na jej sporą rozciągłość, jednak dominujący w centralnej partii, będącej największym obszarem niziny, jest klimat umiarkowany, przeważnie kontynentalny. Im dalej na północ – tym klimat bardziej przechodzi w subpolarny, z kolei na samym południu niziny – w podzwrotnikowy. Roślinność nizinna, patrząc od kierunku północnego, to kolejne strefy klimatyczne: tundra, następnie tajga, lasy mieszane, lasostepy i stepy, a nad Morzem Kaspijskim dominują nawet półpustynie. Zwłaszcza w centralnym obszarze niziny, charakteryzuje go bogata sieć wodna – zarówno jeśli chodzi o rzeki i jeziora, jak i sztucznie utworzone zbiorniki wodne (głównie na Wołdze oraz Dnieprze).

Nizina Wschodnioeuropejska jest regionem, w którym eksploatuje się w sporych ilościach m.in. węgiel kamienny i brunatny, a także ropę naftową i gaz ziemny.

Nizina Zachodniosyberyjska

Nizina Zachodniosyberyjska położona jest na wschód od łańcucha górskiego Uralu. Ma ona rozległą, płaską powierzchnię nizinną, liczącą prawie 3 mln km². Średnie wysokości, na jakie wznosi się rejon, wynoszą od 50 do ok. 285 m n.p.m. (na obrzeżach niziny). Położenie geograficzne Niziny Zachodniosyberyjskiej wytyczone jest od wybrzeży Morza Karskiego, do Pogórze Kazachskie i północno-zachodnia część Ałtaju na południu, oraz rzeki Jenisej na wschodzie. Od Jeniseju obszar ten przechodzi w Wyżynę Środkowosyberyjską. Nizina obejmuje azjatyckie tereny Rosji. Rozgranicza ona Ural na zachodzie od Wyżyny Środkowosyberyjskiej na wschodzie

Rejon Niziny Zachodniosyberyjskiej jest obszarem silnie zabagnionym. Przez środek niziny płynie rzeka Ob, znajduje się tu też ujście tej rzeki do Morza Karskiego. Nizinna roślinność na północy ma charakter tundry, a dalej ku południowi przechodzi naturalnie w lasotundrę. Środkowe tereny porośnięte są tajgą – głównie świerkami, sosnami, bardzo rzadkimi już limbami syberyjskimi, a także jodłami i modrzewiami. Część południowa niziny charakteryzuje się występowaniem stepów. W południowo – wschodnim rejonie niziny wznoszą się góry Ałtaju. Tutaj też znajduje się wysoki szczyt Biełucha (4506 m n.p.m.).

Cały obszar Niziny Zachodniosyberyjskiej charakteryzuje się się nieznacznymi różnicami wzniesień. Klimat niziny określany jest jako umiarkowany chłodny, wybitnie kontynentalny. Jednak na północy niziny dominuje klimat subpolarny.

Nizinę Zachodniosyberyjską przecinają liczne rzeki, z których do największych należą m.in. Ob, Irtysz, Jenisej, oraz Taz. Sprzyja to powstawaniu licznych bagien i podmokłych terenów – występują tutaj bagna i spora ilość jezior, w tym Jezioro Czany, Jezioro Ubińskie oraz Jezioro Kułundyńskie.

Na Nizinie Zachodniosyberyjskiej znajdują się bogate rosyjskie złoża ropy naftowej, a także gazu ziemnego. Jest to obszar bardzo ważny pod względem gospodarczym i ekonomicznym dla Rosji – stoi tutaj największe światowe bogate zagłębie naftowe – Zachodniosyberyjskie Zagłębie Naftowe. Mniej istotne, aczkolwiek równie spore, są na tym terenie pokłady torfu oraz soli kamiennej.

Tragedia na Przełęczy Diatłowa

Budzącym spore kontrowersje wydarzeniem, które okryło złą sławą rejon górski Uralu, jest tragedia, jaka miała miejsce na Przełęczy Diatłowa w roku 1959. Przełęcz nosi nazwę właśnie od przywódcy okrutnej w skutkach wyprawy – Igora Diatłowa. Informacje na temat wydarzenia są skąpe. W niewyjaśnionych okolicznościach, wszyscy uczestnicy wyprawy (było to dziewięcioro studentów i absolwentów Uralskiego Instytutu Politechnicznego) zginęli.

Celem górskiej wyprawy było zdobycie szczytu Otorten. Uczestnicy ekspedycji byli doświadczeni i doskonale przygotowani na surowe, zimowe warunki. W trakcie wyprawy zaskoczyły ich jednak gwałtowne zmiany warunków pogodowych na bardzo niefortunne. Zmuszenie byli zboczyć z trasy i rozbić namiot na stoku Góry Umarłych.

Śledztwo prowadzone w sprawie tragedii nigdy nie dało jednoznacznych rezultatów i określenia przyczyny wydarzeń. Nie było żadnych świadków, a więc dokładna data wydarzeń nie jest znana. Jedynie oględziny miejsca miały wpływ na późniejsze hipotezy wydarzeń. A oględziny przyniosły przedziwne informacje:

• pomimo panującej niskiej temperatury (kilkanaście stopni poniżej zera) część osób była częściowo rozebrana, a część była boso;
• namiot, który rozbili na nocleg, został przecięty nożem od wewnątrz;
• pozostawione ślady stóp mogły należeć do ośmiu, a nie 9 osób;
• znaleziono ślady ogniska;
• Z drzew obłamano gałęzie do wysokości aż 4 metrów;
• nożem ścięte zostało 20 choinek i zostały one zaciągnięte je po ziemi do jaru,i ułożone na kształt prostokąta.

Informacje, jakie rozeszły się na świat podały bezpośrednią przyczynę śmierci większości osób – hipotermię, nie wiadomo natomiast co i dlaczego doprowadziło ofiary do takiego stanu.

Pękające góry…?

W ostatnim czasie nagłówki gazet krzyczały o pękających na pół górach Ural w okolicy Magnitogorska. Pęknięcia mają sporą głębokość i długość dochodzącą nawet do kilku kilometrów! Do tej pory nad przyczyną zastanawia się sporo ekspertów, a jedynym wynikiem są hipotezy. Najbardziej prawdopodobna z nich mówi, że pęknięcia powstały w wyniku działalności ludzi w tym regionie. Ta część gór słynie bowiem z bogatych rud tytanu, a z okolicznych kopalni wydobywa się je już od kilkudziesięciu lat. W związku z tym kopane są tunele, które osiągają już długość ponad 1 kilometra.

Ural zimą

Również zimą warto wybrać się na Ural. Góry może nie są strome, jednak z pewnością idealne dla początkujących narciarzy – zwłaszcza południowe stoki masywu. Ośrodki narciarskie znajdują się w:

• Zavyalikha – ośrodek w południowym paśmie Uralu, niedaleko miejscowości Trekhgorny, z 10 trasami zjazdowymi;
• Ezhovaya – ośrodek w środkowej partii pasma górskiego, z ok. pięcioma kilometrami tras zjazdowych;
• Abzakovo – ośrodek z ponad 18 kilometrami nartostrad;
• Adzhigardak – ośrodek u podnóży góry Adzhigardak, gdzie łączna długość nartostrad wynosi ok. 12 km.

Kaukaz – łańcuch na granicy kontynentów

Leży na styku dwóch kontynentów, a także jest jedną z najtrudniejszych do sforsowania naturalnych granic świata. Kaukaz to młode góry wypiętrzone w orogenezie alpejskiej. U ich stóp dom znalazło kilka bardzo ciekawych ludów, takich jak Czeczeni, Swanowie, Osetyjczycy, Ormianie i wiele, wiele innych. Pasmo, które inspirowało już starożytnych Greków. Kaukaz to przecież miejsce uwięzienia Prometeusza, a także destynacja wyprawy po złote runo.

Wspólnie udajmy się w rozległą kaukaską krainę, bo trudno o lepsze miejsce dla maniaków tras konnych, trekkingu, a także wspinaczki wysokogórskiej. Jako atuty, które oferuje Kaukaz, wymienia się głównie te związane z typowymi wysokogórskimi aktywnościami. Popularna opinia zapomina jednak o faktycznych rozmiarach, jakie ma ten łańcuch, a także o możliwościach, jakie rozpościerają się przed podróżnymi w niższych partiach gór.

Jak dzielimy Kaukaz?

Najbardziej podstawowym podziałem pasma górskiego Kaukaz jest ten na dwie części, które nazywamy Kaukazem Wielkim i Małym. Różnice między nimi opierają się jednak nie tylko na wysokości szczytów. O ile jest to podział logicznie wyglądający na pierwszy rzut oka, to kiedy wgłębimy się w geologiczne szczegóły, przestaje się wydawać tak oczywisty. Zdefiniujmy sobie najpierw, czym charakteryzują się kolejno dwie części Kaukazu.

Kaukaz Wielki

Jak sama nazwa wskazuje, spotkamy tu tę część pasma, która wyposażona została w wyższe, bardziej strzeliste szczyty. Tutaj znajdziemy Elbrus, czyli najwyższy szczyt Kaukazu, którego wysokość to aż 5642 m n.p.m., ale też i inne główne, ale nieco mniej znane szczyty. Wśród nich takie jak Dychtau, Szchara, Kosztantau, a także Kazbek czy Uszba. Struktura geologiczna, jaką prezentuje ta część pasma, to bardzo mocno pofałdowane warstwy skał magmowych, takich jak gnejsy, czy marmury. Znajdziemy tu dwa olbrzymie wulkany – Elbrus i Kazbek, które w ogromnej mierze odpowiedzialne są za te wulkaniczne skały. Pomimo że sfałdowane zostały dużo wcześniej, dopiero w orogenezie alpejskiej (a konkretniej pomiędzy miocenem i pliocenem) urosły do tak ogromnych wysokości względnych i bezwzględnych.

Kaukaz Mały

Bardzo niewiele łączy ten łańcuch górski z jego „większym” bratem. Inaczej niż Kaukaz Wielki, nie jest wcale pochodzenia wulkanicznego, a fałdowo-zrębowego. Dużo bliżej mu zatem do leżącej na południu Wyżyny Armeńskiej. Jego fragmenty ciągną się przez ponad 600 km przez terytoria Turcji, Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. Poszczególne pasma (wyjątek stanowi łańcuch Murowdag i Góry Sewańskie) nie przekraczają wysokością 3000 m n.p.m. Obszary te są za to niezwykle bogate w złoża, w tym miedzi, aluminium czy żelaza.

Sytuacja Geopolityczna

Jak już mogliśmy przeczytać wyżej, główne pasmo Kaukazu to naturalna, bardzo trudna do sforsowania bariera. Również dziś stanowi granicę Rosji, Gruzji, a także Azerbejdżanu. Pomimo że jest to trudne zadanie, to w przeszłości odbywało się wiele prób przesunięcia tych granic. W Kaukazie znajdziemy kilka regionów, w których sytuacja jeszcze niedawno była bardzo napięta, lub też pozostaje taka nadal. Znajdziemy tu w końcu Abchazję, podzieloną między Rosję i Gruzję Osetię, a także najsłynniejszą – Czeczenię. Podróż do tych miejsc może wręcz utrudnić nam otrzymanie wizy turystycznej do Rosji, a na pewno wydłuży czas oczekiwania na stosowne dokumenty.

Lata konfliktów i walk dobitnie pokazują, jak waleczne ludy zamieszkują górskie doliny Kaukazu. Ciekawym aspektem całej sytuacji panującej na miejscu jest możliwość obserwowania niezwykle silnej integracji wewnątrz poszczególnych społeczeństw i poczucie odrębności konkretnych społeczności. Z racji na to, że temat jest dość delikatny, w rozmowach z miejscowymi apelujemy o rozważny dobór słów.

Nie jest żadnym sekretem, że wędrując po górskich szlakach Górnej Swanetii, Dagestanu, Czeczenii, Osetii, czy Kazbeku napotkać możemy graniczne, uzbrojone patrole graniczne. Należy jednak pamiętać, że gdy nie robimy nic złego, nie powinniśmy się ich w żaden sposób obawiać. Pomimo że Kaukaz od setek lat to teren bardzo sporny, turystom gwarantuje się bezpieczeństwo. Względny spokój w górach wcale nie oznacza, że sytuacja jest całkowicie spokojna – pewnego rodzaju wzajemną niechęć można wyczuć przy rozmowach z wieloma miejscowymi i to po różnych stronach granicy.

O tym, jak bardzo skonfliktowany, i to od wieków, jest to teren, może świadczyć obecność wielu zabytków. Cała północna Gruzja usłana jest przecież słynnymi kamiennymi basztami, które służą niczemu innemu, niż obronie przed wrogimi rodami, wioskami czy państwami. Tradycyjne zasady panujące na tych ziemiach przewidują prawo zemsty, która pozwala wszelkie afronty wyjaśniać nie inaczej niż poprzez konfrontacje. Te z kolei nieraz bywały bardzo krwawe. Uważne oko zauważy, że pomiędzy kolejnymi piętrami takiej baszty przejść można tylko po krótkich drabinach. Ukrywająca się w wieży rodzina po prostu zdejmowała te drabiny, tak by móc bezpiecznie ukryć się wyżej.

Trekking w Kaukazie

Zielone, ciągnące się dziesiątkami kilometrów słoneczne szlaki, ostre podejścia pod lodowce, naturalne łąki ze stadami krów i koni, i wreszcie – swoboda w rozbijaniu obozowiska. Kaukaz to gratka dla miłośników aktywnego odpoczynku z ciężkim butem na nodze. Jest to też najprostszy sposób, by aktywnie spędzić czas w tej okolicy. Nie potrzeba do tego pozwoleń, licencji, przewodników ani znacznych środków pieniężnych.

Zdecydowanie najsłynniejsze szlaki oferuje Gruzja. Jest to bowiem południowa część Wysokiego Kaukazu, bardziej nasłoneczniona i ciesząca się największą popularnością wśród turystów. Oznacza to nie tyle tłumy na szlakach, ile lepiej przygotowaną infrasturkturę. Nie ma co liczyć na luksusy, ale co kilka dni na spokojnie możemy oczekiwać sklepu czy prysznica. Kaukaz sprzyja wielodniowym wędrówkom z namiotami, gdyż okoliczności przyrody, jakie spotkamy na miejscu, a także miejsca, w których możemy rozbić obóz, będą absolutnie nieziemskie. Podczas rozkładania się z obozem zwróćmy jednak uwagę, czy nie robimy tego na czyimś terenie. W najlepszym przypadku rano mogą obudzić nas ciekawe krowy, ale może to być też niezadowolony kaukaz.

Najpopularniejsze szlaki

Na fotografiach najczęściej widzi się panoramę z gruzińskim Ushguli. Jest to miejsce położone ponad 2 kilometry n.p.m., do którego dostęp jest niemożliwy przez połowę roku ze względu na śnieg. Wioska (a raczej zespół czterech wiosek) wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO i słynie ze swych kamiennych wież. Tutejszy szlak trekkingowy to idealna opcja na 1 lub 2 dni. Trasa prowadzi soczyście zieloną lodowcową doliną w kierunku Szchary, a wędrówka kończy się satysfakcjonującym wejściem na lodowcowy język.

Jak jednak będziemy mieli okazję przekonać się w późniejszych fragmentach tekstu, Kaukaz to nie tylko Gruzja i Rosja. Prawdą jest, że są to główne, zdecydowanie najpopularniejsze destynacje. Fakt ten jednak w oczach niektórych podróżników może stać się minusem. Z ratunkiem przychodzi, po raz kolejny, Armenia. Choć omijają ją główne kaukaskie szlaki i touroperatorzy, to trudno odmówić temu krajowi niespotykanego uroku. Również jej najwyższy szczyt – Argac, który sięga na ponad 4 kilometry, oferuje naprawdę ciekawą wspinaczkę – nie tylko trekking. Pozostałe szlaki kraju to naprawdę satysfakcjonujące spotkania z naturą. Warto wspomnieć też, że ta będzie wyglądała zupełnie inaczej, niż na szlakach pozostałych kaukaskich krajów.

Kaukaz – wspinaczka

Jak już wspominaliśmy wyżej, na krajobraz Kaukazu składają się wysokie, bardzo niedostępnie wyglądające szczyty. Nie jest to pozorne wrażenie – drogi na wiele z nich wymagają pełnego profesjonalizmu, zarówno w zakresie sprzętowym, ale też jeśli chodzi o umiejętności. Kaukaski raj wspinaczkowy to tak zwana grań główna, która ciągnie się przez półtora tysiąca kilometrów. Ze względu na potężne rozmiary tamtejszych szczytów, to dokładnie tamtędy przebiegają granice krajów. Na całej długości grani, która stanowi niejako granicę Europy i Azji, znajdziemy 7 pięciotysięczników, a także aż 200 wierzchołków wyrastających ponad 4 kilometry ponad poziom morza. Najpopularniejsze bazy wspinaczkowe Kaukazu to Bezingi, Adyr-su i Adył-su. Najbardziej spektakularne trasy znajdziemy jednak w okolicach Bezingi. To tutaj leży aż pięć z siedmiu kaukaskich pięciotysięczników.

Aby móc wspinać się w Kaukazie, musimy upewnić się, że posiadamy wszystkie konieczne dokumenty. Podstawowym z nich będzie wiza, która wymagana jest przy przejazdach do Azerbejdżanu i Rosji. Inaczej niż w tych krajach, do Gruzji posiadając polskie obywatelstwo wjechać możemy bez wizy, a nawet paszportu.

Jeśli wspinamy się np. w Bezingi, to wyprawę należy zgłosić w lokalnym KSP (Kontrolno-Spasacjelski Punkt), który zajmuje się akcjami ratowniczymi, łącznością z wyprawami, a także wydaje oceny przedstawionych planów wypraw. Powodzenie naszej wyprawy zależy właśnie od treści ich decyzji.

Góry Kaukaz to z pewnością raj wspinaczkowy. Pamiętać jednak należy o upewnieniu się, że obrana przez nas trasa odpowiada naszym umiejętnościom. System kwalifikacji tras na miejscu pochodzi jeszcze z czasów ZSRR, a same drogi są nierzadko słabo przygotowane.

Wejście na Elbrus

Wyżej w górach Kaukaz już nie można się znaleźć. Elbrus – dach Kaukazu, a wedle niektórych kwalifikacji również i Europy. Nie będziemy dziś roztrząsać, czy słusznie, czy nie. Geolodzy i geografowie podzieleni są w tej materii na dwa obozy, z których jeden zalicza Elbrus do szczytów azjatyckich, a drugi do europejskich. O ile przynależność do Azji nie zmienia zbyt wiele jeśli chodzi o rankingi, to inaczej jest gdy pomyślimy o Elbrusie w kontekście położenia na Starym Kontynencie. Pod względem wysokości Kaukaz deklasuje wszelkie europejskie pasma górskie. Detronizowane jest zatem Mont Blanc, alpejski rekordzista, którego wysokość to 4810 m n.p.m. W oficjalnym zestawieniu korony ziemi to jednak kaukaski olbrzym widnieje jako najwyższy szczyt Europy.

Jego nazwa pochodzi z języka perskiego i oznacza dosłownie „błyszczący”. W innych, regionalnych językach nazywa się go również Wieczną Górą czy Górą Szczęścia. Elbrus jest jednym z wulkanów odpowiedzialnych za obecną strukturę geologiczną gór Kaukaz, ale choć był aktywny jeszcze w naszej erze, to od prawie dwóch tysiącleci daje o sobie znać w naprawdę nieznaczny sposób. Posiada dwa wierzchołki, które są o wiele wyższe niż okoliczne szczyty, dlatego tak trudno je przeoczyć. Oddalone od siebie są o ok. 3 km i praktycznie w całości pokryte są lodowcem.

Możliwości wejścia

Na Elbrus można zarówno wejść, jak i się wspiąć, ale taka wyprawa z pewnością nie jest skierowana do amatorów. Podejście trwa kilka dni, wymaga odpowiedniego sprzętu, aklimatyzacji i szczęścia jeśli chodzi o pogodę. Podejścia tu są żmudne i strome. Podróżując u stóp góry, znajdziemy bardzo dobrze rozwinięte usługi turystyczne, bazy noclegowe etc. Na szczyt prowadzi też kilka tras, o większym lub mniejszym stopniu zaawansowania. Najczęściej używana trasa nazywana jest „klasyczną”, nieco bardziej trudna jest trasa prowadzące przez lodową bazę. W ostatniej dekadzie coraz popularniejsze stały się drogi z północy. Stało się tak w związku z nasileniem kontroli od południowej (sąsiadującej z Gruzją) strony masywu.

W drodze na szczyt możemy spotkać się z koniecznością uiszczenia opłaty. Nie potrzebujemy licencji, ani pozwolenia. Płaci się jedynie za wstęp do Parku Narodowego Elbrus. Kwota, którą trzeba uiścić to 300 rubli od osoby i płaci się ją pracownikowi parku, którego spotkać można przy stacjach kolejek. Uprzedzamy, że nie zawsze się płaci. Nie musimy więc rozpaczliwie poszukiwać poborcy :).

Narciarstwo w Kaukazie

Gruzja:

Wysokie góry to oczywisty punkt wypadowy dla wszelkich wielbicieli sportów zimowych. Duże wysokości względne i bezwzględne są gwarancją obfitego śniegu, który utrzymuje się dosyć długo. Sezon w Kaukazie trwa tu 4-5 miesięcy. Różnorodność dotyczy także rodzajów narciarstwa, jakie możemy uprawiać w Kaukazie. Oprócz typowych tras zjazdowych, w Gruzji miejsca dla siebie znajdą także miłośnicy jazdy bez tras, skitouru, czy freeride. Niektóre z ośrodków mają też w swojej ofercie heliskiing, a także paragliding (tu przoduje ośrodek Gudauri).

Jest to kolejne z pól, na których przoduje Gruzja, której ośrodki narciarskie przyciągają najwięcej przyjezdnych. Nie powinno to nikogo dziwić, jako że na samą budowę infrastruktury narciarskiej przeznaczono tu w ostatnich latach dziesiątki milionów dolarów. Wspomniane już Gudauri to jeden z największych ośrodków narciarskich Kaukazu. Dysponuje niemal 65 kilometrami tras narciarskich, pełnym zapleczem noclegowym, gastronomicznym, a także serwisami i transportem. Śmiało można powiedzieć, że miejsce to jest ośrodkiem na miarę zachodu.

Armenia:

Jest to miejsce dla tych, którzy raczej wolą unikać tłumów, a także nie zależy im na szczytach o wysokości 4 kilometrów. Pod względem narciarskim jest to kraj jeszcze nieodkryty, ale równie piękny i perspektywiczny, co sąsiednia Gruzja. I tańszy. Swego rodzaju niszowość stoków z Armenii wymogła spadek tamtejszych cen. Łańcuch Kaukazu, choć już nie tak spektakularny, jak na północy, dalej oferuje narciarzom świetne warunki. Najpopularniejszym ośrodkiem jest tu Tsakhkadzor, który dysponuje niemal 30 km tras zjazdowych. A te potrafią sięgać nawet 2800 m n.p.m., czyli dużo wyżej niż znajdziemy chociażby w całej Polsce. Śmiało można stwierdzić, że Armenia zasługuje na szansę od wszelkiej maści narciarzy i deskarzy.

Rosja:

W Rosji z kolei spodziewać się możemy naprawdę świetnych stoków i przede wszystkim, dużej ich liczby. Narciarskie wyprawy w rosyjski Kaukaz to jednak rzadkość ze względu na konieczność posiadania wizy, która podnosi koszty takiego wyjazdu. Niemniej, północna część Kaukazu oferuje wielkie możliwości. Wystarczy przypomnieć sobie, że Soczi, w którym odbywały się Zimowe Igrzyska Olimpijskie w 2014 r. również leży na terenie Kaukazu. Wiele okolicznych ośrodków przeszło gruntowne remonty w związku z imprezą. Największy z nich, Rosa Khutor posiada niecałe 80 km tras! Olimpijskie konkurencje odbywały się gdzie indziej, bo w regionie Krasnaya Polyana, który czynny jest aż do czerwca. Jazda tutaj odbywa się na wysokościach między 500, a 2200 m n.p.m. Jeździć można również u stóp Elbrusa. W dużych ośrodkach narciarskich liczyć możemy na instruktorów na licencji, którzy zajmują się szkoleniami.

Sławą na cały Kaukaz cieszy się też Dombaj, czyli ośrodek w nieco niższych partiach gór. Zyskał rozgłos jako miejsce idealne dla osób lubiących bardziej ekstremalne wydanie sportów zimowych.

Kaukaz a turystyka konna

Dzikie i zielone tereny, jakimi dysponuje łańcuch Kaukazu, są wręcz zaproszeniem do uprawiania turystyki konnej. I zdecydowanie lepiej do tego nadawać będą się łagodniejsze, południowe części tych gór. W północnych wysoko położonych partiach, cała sztuka jazdy konnej jest po prostu trudniejsza. Najpopularniejszym miejscem, w którym takową turystykę się uprawia, jest Gruzja. To tu odbywa się zdecydowanie najwięcej wypraw tego rodzaju.

Konkretniej, miejscem, do którego ściągają te wyjazdy, jest Park Narodowy Borjomi – Kharagauli. Leży mniej-więcej na środku trasy pomiędzy Kutaisi i Tbilisi, a jego stoki nie powinny stanowić żadnego wyzwania, czy to dla zwierzęcia, czy człowieka. Zbocza są tu przyjazne i porośnięte gęstymi lasami. Pełne są też zwierzyny. Jest to zdecydowanie inne oblicze, jakie ma do zaoferowania Kaukaz – mniej ekstremalne. Możemy tu też liczyć na nieco większy spokój. W końcu znajdziemy się w paśmie Mały Kaukaz i omijamy główne górskie cele podróży.

Flora i fauna Kaukazu

Próbować opisać całą gamę flory i fauny, jaką przedstawia nam Kaukaz, to jak próbować streścić historię tych terenów w kilku zdaniach. Kaukaz jako łańcuch górski charakteryzuje się warstwowym układem roślinności, ale inne jego oblicza ujrzymy w Gruzji, inne w Rosji, czy Azerbejdżanie. Najwyższe partie nierzadko pokryte są lodowcami, a także pokrywą śnieżną. Nie dość, że zmienia to styl podejścia, jaki będziemy musieli przyjąć i sprzęt, którego użyjemy, to jeszcze praktycznie wyeliminuje to na pewnych obszarach roślinność.

Bardzo wysoko w górach raczej nie uraczymy bujnych zarośli. Paradoksalnie, taki lodowiec jest niezwykle ożywczy dla życia u jego stóp. Ze świeżej wody, która wypływa spod języka lodowca, korzysta nie tylko człowiek, ale też i zwierzęta i rośliny. Niżej spotkać możemy kozice, jelenie, drobną zwierzynę, ale też na przykład i niedźwiedzie. Spodziewać możemy się też ogromnych stad krów leniwie spacerujących, gdzie tylko zechcą, kóz, owiec, czy koni. Wszystkich tych zwierząt zazwyczaj pilnować będą ogromne i budzące respekt kaukazy, czyli owczarki kaukaskie.

Im niżej będziemy się znajdować, tym łagodniejsze staną się warunki do życia, a więc będzie go więcej i więcej. Zwierzyna i lasy w Małym Kaukazie mają się wyjątkowo dobrze, jako że te obszary górskie są nie tylko dobrze wyeksponowane, ale również bogate w wodę.

Owczarki kaukaskie – czy bać się?

Pies kaukaz wykazuje bardzo podobną charakterystykę, co góry Kaukaz. Z jednej strony wygląda przerażająco, ale z drugiej możemy się bardzo miło zaskoczyć. Sam widok takiego psa raczej nie pomoże wyleczyć się nikomu z kynofobii (lęku przed psami). Trudno się dziwić, że te kolosy, które potrafią ważyć nawet do 100 kg, napawają strachem. Dodatkowy stres może się pojawić, kiedy taki psi pasterz da o sobie znać, głośno szczekając. Tak niskich basowych tonów nie można się nie wystraszyć. Raczej każdy, kto je usłyszy z bliska, z automatu zaczyna szukać drogi ucieczki.

Jako że ich główne zadania na terenach wysokogórskich polegają na ochronie zwierząt hodowlanych przed tymi bardziej dzikimi, to łatwo domyślić się, jak częste są ich potyczki z różnymi siłami natury. Dlatego kaukaz, którego spotkamy przy szlaku czy też na drodze, z reguły nosi ślady przeróżnych walk. Nie muszę chyba dodawać, że blizny i wyszarpana sierść jedynie dodają do groźnego wizerunku psiaka. Postrzępione uszy, czy ogon to raczej norma.

Owczarki kaukaskie, jak sama nazwa wskazuje, wywodzą się stricte z obszaru gór Kaukaz. Hoduje się je tutaj już bardzo długo. W XX wieku pełniły wiele funkcji w milicji, a także w wojsku. Niejeden kaukaz strzegł także muru berlińskiego. W Polsce, żeby móc spokojnie wychowywać takiego rasowego psa, konieczne jest posiadanie pozwolenia. Na szczęście nie ma potrzeby wyrabiania licencji, otrzymać jedynie należy zezwolenie od lokalnych władz. Psy rasowe muszą być też zarejestrowane.

Niejednokrotnie może okazać się, że psy, które spotkamy, będą bardzo przyjazne, a w górskich miastach mogą kręcić się w poszukiwaniu resztek. Nie zbliżajmy się jednak do takich dzikich psów. Szczególnie jeśli zastaniemy takiego przy pracy. Kaukaz to bardzo terytorialna rasa. Wejście na „jego” teren lub stanowienie potencjalnego zagrożenia dla „jego” stada może skończyć się dla intruza dość przykro. Podczas wędrówek na szlakach należy zwyczajnie zachowywać się ostrożnie. Psów może tam biegać naprawdę dużo, a my nie powinniśmy ich karmić, czy się z nimi bawić.

Podsumowanie

Czy warto odwiedzić Kaukaz? Zdecydowanie, i to w każdej dostępnej formie. Wiadomo, że każdy podróżnik inaczej podejdzie do swojej wyprawy. Jedni będą woleli wisieć na skałkach, inni spacerować z plecakiem przez długie kilometry szlaków. Przy każdej aktywności pamiętać należy o kilku sprawach, a najważniejszą z nich jest bezpieczeństwo. Dobrze dopięta wyprawa i tak spełza na niczym, jeśli odpowiednio o siebie nie zadbamy. Nie pozostaje nam zatem nic innego, jak zacząć planowanie i może spotkać się na kaukaskich traktach.

Zdjęcia pochodzą ze strony Pixabay.pl